Một bức tranh Đông Hồ có thể khiến người xem mỉm cười ngay từ cái nhìn đầu tiên: đàn gà quây quần, chú lợn tròn trịa hay đoàn chuột rộn ràng trong một đám cưới. Đằng sau những hình ảnh gần gũi ấy là cả một nghề thủ công, nơi người làm tranh chuẩn bị giấy, chế màu, khắc ván rồi in từng lớp màu bằng tay.
Tháng 12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đối tượng được ghi danh là nghề làm tranh cùng những tri thức và kỹ năng gắn với nghề, chứ không phải chứng nhận riêng cho từng bức tranh đang bán trên thị trường.
Từ giấy dó đến mặt tranh óng ánh
Một nét riêng của tranh Đông Hồ truyền thống là giấy dó được phủ lớp điệp từ vỏ sò. Lớp phủ này tạo cho nền giấy vẻ sáng, óng nhẹ và làm nổi bật những mảng màu khi tranh hoàn thành. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, màu in truyền thống được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên; mỗi màu cần một ván khắc tương ứng, còn bản nét đen được in sau cùng.
Bởi vậy, xem một bức tranh Đông Hồ cũng là xem kết quả của nhiều công đoạn ăn khớp với nhau. Ván khắc phải cho ra đường nét rõ; các lớp màu cần đặt đúng vị trí; người in phải có kinh nghiệm để bức tranh giữ được bố cục và sắc thái mong muốn.
Tranh kể chuyện đời sống bằng hình ảnh vui tươi
Đề tài tranh Đông Hồ trải rộng từ sinh hoạt thường ngày, phong tục đến tranh chúc tụng, tranh truyện và tranh thờ. Những hình tượng quen thuộc như gà, lợn, cá hay đám cưới chuột giúp câu chuyện trong tranh dễ đi vào đời sống: có bức gợi niềm vui sum họp, có bức gửi gắm ước mong no đủ, cũng có bức dí dỏm về chuyện xã hội.
Chính sự gần gũi ấy khiến tranh Đông Hồ vẫn có thể trò chuyện với người xem hôm nay. Một người thích tìm hiểu văn hóa có thể chú ý đến ý nghĩa hình tượng; người khác đơn giản bị thu hút bởi màu sắc và nét kể chuyện hóm hỉnh. Mỗi cách thưởng tranh đều mở ra một lý do để hỏi thêm về người làm tranh và cách bức tranh ra đời.
Vì sao nghề cần được bảo vệ khẩn cấp?
Theo UNESCO, hiện chỉ còn một số ít gia đình tiếp tục thực hành nghề và truyền dạy trực tiếp cho người thân, người học việc. Những kỹ năng như tạo mẫu, khắc ván cần nhiều năm rèn luyện; các bản khắc cũng được gìn giữ và trao lại qua nhiều thế hệ. Vì thế, việc ghi danh đi cùng lời nhắc rằng tri thức nghề có thể mai một nếu thiếu người tiếp nối.
Với người yêu tranh, sự quan tâm có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: tìm hiểu chất liệu trước khi mua, hỏi người bán tranh được làm bằng kỹ thuật nào, và dành thời gian đọc câu chuyện phía sau mẫu tranh mình chọn. Hiểu thêm một công đoạn, ta sẽ nhìn bức tranh trên tường bằng một con mắt khác.
Tranh Đông Hồ đẹp ở hình và màu; nghề làm tranh còn quý ở đôi tay, kinh nghiệm và câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác.